AbdulhamÎd B.vÂsİ B.tÜrk



- Müslüman matematik alimlerinden







Cebir ilminin kurucularından olduğu kabul edilen İslâm matematikçisi



Asıl adı Ebu'l-Fazl Abdülhamîd b.Vâsi b. Türk el-Huttelî el-Hâsib'tir.

Kendisinin ve yine bir matematikçi olan torunu Ebu Berze'nin taşıdığı

İbn Türk künyesinden Türk olduğu tahmin edilmektedir. Hicretin II.

veya III. asırlarında yaşadığı sanılmakta bir rivayete dayanılarak Halife

Vâsık'ın ölümü (847) sırasında sağ olduğu ileri sürülmektedir. Çeşitli kaynaklarda

nisbesinin değişik yazılmış olması hasebiyle doğduğu veya yaşadığı şehir

de kesinlikle bilinmemekte bu yerin Hazar Denizinin güneyindeki Gilân

yahut Çin Türkmenistanı'nın batısındaki Huttal olduğu sanılmaktadır.



İbnün-Nedim'in el-Fihristinde Abdülhamîd b.Vâsiden bahsederken

Onun Kitabü'l-Câmi fil-hisâb Kitabü'I-Mu'aıııelât adını taşıyan iki kitabının

bulunduğunu belirtir.



İbnü'l-Kıftî ondan bahsederken onun İbn Türk el-Cîlî olarak

tanındığını söyler. Hesap ilminde çok bilgili ve maharet sahibi ol-

duğunu bu ilmin mensuplarının daima ondan bahsettiklerini söy-

lemekte; bu iki eserinden başka Kitabü Nevadiri'l-hisab ve Ha-

vassül-â'dad adlı iki kitabının daha bulunduğunu bildirmekte-

dir. Ancak bu iki adın bir tek esere ait olması da mümkündür.



Kâtip Çelebi de Keşfü z-zünunda Abdülhamîd b. Vâsi'nin

torunu Ebû Berze'nin dedesi hakkında verdiği onun cebir ilminin

kurucusu olduğuna ve bu konuda Muhammed b. Musa el-Harîz-

mıden önce geldiğine dair bilgiyi nakletmekte arkasından da

Ebû Berze'den biraz daha sonra yaşadığı sanılan Ebû Kâmil

eş-Şüci el-Eslem'in Ebû Berze'yi "gerçekleri saptırıcı" (muhterik)

olmakla suçlayan ve cebiri asıl kuranın Hâfızmi olduğunu iddia eden

sözlerini kaydetmektedir.



Ebû Kâmil'in bir kitabı ile Harîzmi'nin iki kitabının Arapça asılları ve

tercümeleriyle birlikte bugüne kadar ulaşmış olmalanna karşılık Aydın

Sayılı'nın yayımladığı kısa bir yazısı dışında ne Abdülhamîd b. Vâsi'nin ne

de Ebû Berze'nin eserlerinin elde olmayışı cebir konusunda ilk

kitap yazanın kim olduğunu tesbit etmeyi güçleştirmektedir. Salih Zeki'ye göre

Abdülhamîd b. Vâsi'nin Harizmi den önce yaşadığı kesin olarak bilinmekte-

dir. Aydın Sayılı ise konuyu genişçe inceledikten sonra ikisinin

aşağı yukarı çağdaş olduklarını ve belki Abdulhamîd b. Vâsî'in biraz daha önce ya-

şamış olduğunu Harizmi'nin bu ilim dalında öncü olduğu iddiasında bulun-

mayışının da Ebû Berze'ye hak verdirebileceğini ancak bugün için yine de

kesin bir şey söylenemeyeceğini ifade etmektedir.



Aydın Sayılı bu çalışmasında Abdülhamid b. Vâsi nin bir kitabına ait ol-

ması gereken ez-Zarürat fil'l-mukterinât min-Kitabi'l-cebr ve'l-mukabele li-

ebi l-Fazl' Abdülhamid b. Vâsi b. Türk el-Cili isimli bir parçanın iki yarı

nüshasını (Sülaymaniye (Millet) Ktp. Carullah Nr. 1505 vr. 2a-5a: Süley-

maniye Ktp. Hüsrev Paşa Nr. 257 vr. 5b-8a) karşılaştırarak

incelemiştir. (bu risalenin Arapça metni ve Farsça tercümesi Ahmed Arârîm tarafından

yayımlanmıştır: "Risalei ez Karni Sivvom-i İlmi-i Hicri der Cebr u Muka-

bele" Mecelle-i Sühan III/II-12 Tahran 1343 hş) Aydın Sayılının

"Katışık Denklemlerde Mantıkî Zaruretler" şeklinde tercüme ettiği bu yazıda

Abdülhamid b. Vâsi üç tip ikinci derece denklemini sistemli bir

yaklaşımla ve geniş açıklamalar yaparak ayrıntılı biçimde çözmektedir. Çözüm için

seçtiği metod geometrik yoldur ve Mezopotamya geleneğini devam ettir-

mekte formül kullanmadan sözlü anlatımla sonuca varmaktadır. Denklem-

leri incelemesi kendinden önce gelenlerden biraz farklı ve sonrakilere yol

gösterecek şekildedir. Kitabü l-Cebr ve'l-mukabele'de aynı konuyu işleyen

Harizminin ise denklemleri Abdülhamid b. Vâsi kadar sistemli biçimde

ele almadığı ve ayrıntıya girmeden çok kısa bir açıklamayla çözüme vardı-

ğı görülmektedir. Aydın Sayılı bu duruma Harizmi nin konuyu meçhul say-

mamış bu sebeple de ayrıntılara girmeye gerek görmemiş olabileceği şek-

linde bir yorum getirmekte ve onun ilk cebir kitabını İslâm dünyasında da

Batı dünyasında da cebirin kurucusu olarak kabûl edilen Harizmi'den

önce yazmış olabileceği ihtimalinin pek zayıf sayılamayacağı sonucuna

varmaktadır. İbn-i Haldun Mukaddimenin 3. cildinde yalnız Harizmi ile Ebu Kamilden

bahsetmekte ve muhtemelen Ömer Hayyam'a da atıfta bulunmaktadır.

İbn-i Haldun'un zikretmemesine mukabil İbn-ün Nedim ve İbn-ul Kıfti'nin

ondan övgüyle bahsetmeleri ve Ebu Kamil'in de Ebu Berze'nin iddiasını şiddetle

reddedip onu Harizmi'ye rakip gördüğünü belli etmesi Abdulhamid b. Vasi'nin

o devrin büyük bir matematikçisi olduğunu kesin olarak ortaya koymaktadır.

.